​M.Sc. Botany Sem-4: Ethnobotany, Mushrooms and Mycorrhiza Full Notes in Gujarati

Msc sem 4 botany 

એમ.એસસી. બોટની (M.Sc. Botany) સેમેસ્ટર-૪ ના અભ્યાસક્રમમાં **"Ethnobotany, Mushrooms and Mycorrhiza"** એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ, રસપ્રદ અને વ્યવહારિક વિષય છે. આ વિષય વનસ્પતિશાસ્ત્ર, માનવ સંસ્કૃતિ, ફૂગ વિજ્ઞાન અને જૈવિક આંતરક્રિયાઓનો સુંદર સમન્વય છે.

અહીં આ ત્રણેય મુખ્ય વિષયોનું વિગતવાર, વિષયવાર (Topic-wise) વિસ્તૃત લખાણ ગુજરાતીમાં રજૂ કરેલ છે જે પરીક્ષા અને ઊંડાણપૂર્વકના અભ્યાસ માટે ઉપયોગી સાબિત થશે.

# વિભાગ ૧: લોક-વનસ્પતિશાસ્ત્ર (Ethnobotany)

### ૧.૧ પ્રસ્તાવના અને વ્યાખ્યા (Introduction and Definition)

લોક-વનસ્પતિશાસ્ત્ર (Ethnobotany) એ 'Ethno' (લોકો/સંસ્કૃતિ) અને 'Botany' (વનસ્પતિશાસ્ત્ર) શબ્દોનો બનેલો છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, માનવી અને વનસ્પતિઓ વચ્ચેના પરંપરાગત અને સાંસ્કૃતિક સંબંધોના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસને ઇથનોબોટની કહેવામાં આવે છે. આ શબ્દ સૌપ્રથમ **જ્હોન વિલિયમ હાર્શબર્ગર (John William Harshberger)** દ્વારા ૧૮૯૫માં આપવામાં આવ્યો હતો.

આ વિજ્ઞાન માત્ર વનસ્પતિઓના ઉપયોગ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે આદિવાસી અને ગ્રામીણ સમુદાયો દ્વારા વનસ્પતિઓ સાથે રક્ષણ, ખોરાક, દવા, આશ્રય, ધાર્મિક વિધિઓ અને કપડાં માટે રાખવામાં આવતા સંબંધોનો અભ્યાસ કરે છે.

### ૧.૨ ઇથનોબોટનીનું મહત્વ અને વ્યાપ (Importance and Scope)

 * **ઔષધીય શોધ (Discovery of Modern Medicines):** આધુનિક ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ માટે ઇથનોબોટની એ સોનાની ખાણ સમાન છે. એસ્પિરિન, મોર્ફિન, ક્વિનાઇન અને આર્ટેમિસિન જેવી ઘણી જીવનરક્ષક દવાઓ પરંપરાગત જ્ઞાનમાંથી જ મળી આવી છે.

 * **જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ:** આદિવાસી સમુદાયો પ્રકૃતિની પૂજા કરે છે. પવિત્ર ઉપવનો (Sacred Groves) દ્વારા તેઓ અજાણતા જ દુર્લભ વનસ્પતિઓનું રક્ષણ કરે છે.

 * **સાંસ્કૃતિક વારસાની જાળવણી:** પેઢી દર પેઢી મૌખિક રીતે વહેતું જ્ઞાન વિલુપ્ત થતું અટકાવવા માટે તેનો લેખિત અભ્યાસ જરૂરી છે.

 * **નવા ખાદ્ય સ્ત્રોતોની શોધ:** દુષ્કાળ કે વિષમ પરિસ્થિતિઓમાં જંગલી વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તેનું જ્ઞાન આ ક્ષેત્ર પૂરું પાડે છે.

### ૧.૩ અભ્યાસની પદ્ધતિઓ (Methodologies of Ethnobotanical Research)

ઇથનોબોટનીના સંશોધન માટે નીચે મુજબના તબક્કાઓ અનુસરવામાં આવે છે:

 1. **ક્ષેત્રીય કાર્ય (Field Work):** અંતરિયાળ વિસ્તારો અને જંગલોની મુલાકાત લેવી.

 2. **ઇન્ટરવ્યુ અને પ્રશ્નાવલી (Interviews):** સ્થાનિક વૈદ્યો (Healers), વડીલો અને આદિવાસીઓ સાથે મુલાકાત કરી માહિતી એકત્રિત કરવી.

 3. **હર્બેરિયમની તૈયારી (Herbarium Preparation):** છોડના નમૂના એકત્રિત કરી, તેને સૂકવી, હર્બેરિયમ શીટ પર ગોઠવીને વૈજ્ઞાનિક ઓળખ કરવી.

 4. **સાહિત્ય સમીક્ષા (Literature Review):** પ્રાચીન ગ્રંથો (જેમ કે આયુર્વેદ, ચરક સંહિતા) નું વિશ્લેષણ કરવું.

 5. **ફાયટોકેમિકલ સ્ક્રીનીંગ (Phyto-chemical Screening):** છોડમાં રહેલા સક્રિય ઘટકો (Alkaloids, Flavonoids) ની લેબોરેટરીમાં તપાસ કરવી.

### ૧.૪ ભારતીય સંદર્ભમાં ઇથનોબોટની અને પવિત્ર ઉપવનો (Sacred Groves)

ભારત એ પરંપરાગત જ્ઞાનનો ભંડાર છે. અહીં 'પવિત્ર ઉપવનો' (Sacred Groves) જોવા મળે છે, જેને સ્થાનિક ભાષામાં 'દેવરાઈ' (મહારાષ્ટ્ર), 'ઓરાન' (રાજસ્થાન) અથવા 'પવિત્ર વન' કહે છે. આ એવા જંગલના ભાગો છે જ્યાં દેવી-દેવતાઓનો વાસ માનવામાં આવે છે અને ત્યાં લાકડાં કાપવાની કે શિકાર કરવાની સખત મનાઈ હોય છે. આ પરંપરા ઇકોલોજીકલ બેલેન્સ જાળવવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે.

### ૧.૫ બૌદ્ધિક સંપદા અધિકાર (IPR) અને બાયોપાયરસી (Biopiracy)

જ્યારે કોઈ બહુરાષ્ટ્રીય કંપની કે સંસ્થા કોઈ દેશના પરંપરાગત જ્ઞાનની ચોરી કરીને, સ્થાનિક લોકોને આર્થિક લાભ આપ્યા વિના પેટન્ટ મેળવી લે છે, ત્યારે તેને **બાયોપાયરસી** કહે છે.

 * **ઉદાહરણ:** ભારતની હળદર (Turmeric), લીમડો (Neem) અને બાસમતી ચોખા (Basmati Rice) પર વિદેશી કંપનીઓએ પેટન્ટ લેવાના પ્રયાસો કર્યા હતા, જેને ભારતે કાયદાકીય લડત આપીને રદ કરાવ્યા હતા.

 * **બચાવ:** ભારત સરકારે **TKDL (Traditional Knowledge Digital Library)** ની સ્થાપના કરી છે, જેથી પરંપરાગત જ્ઞાનનું ડિજિટલ દસ્તાવેજીકરણ કરી શકાય અને બાયોપાયરસી રોકી શકાય.

# વિભાગ ૨: મશરૂમ્સ (Mushrooms - Mushroom Cultivation & Mycology)

### ૨.૧ મશરૂમની પ્રસ્તાવના અને વર્ગીકરણ (Introduction and Classification)

મશરૂમ એ ફૂગ (Fungi) સૃષ્ટિના ઉચ્ચ વર્ગ (ખાસ કરીને **Basidiomycota** અને **Ascomycota**) ના સભ્યો છે. તે એક વિશિષ્ટ માંસલ, છત્રી આકારની અથવા બીજા કોઈ આકારની ફળકાય (Fruiting Body) છે, જે બીજાણુઓ (Spores) ઉત્પન્ન કરે છે. મશરૂમમાં હરિતદ્રવ્ય (Chlorophyll) હોતું નથી, તેથી તેઓ પરોપજીવી અથવા મૃતોપજીવી (Saprophytic) જીવન જીવે છે.

### ૨.૨ ખાદ્ય અને ઝેરી મશરૂમની ઓળખ (Edible vs. Poisonous Mushrooms)

દુનિયામાં હજારો પ્રકારની મશરૂમની પ્રજાતિઓ છે, જેને મુખ્ય બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:

| લક્ષણ | ખાદ્ય મશરૂમ (Edible Mushrooms) | ઝેરી મશરૂમ (Poisonous Mushrooms/Toadstools) |

|---|---|---|

| **રંગ** | મોટે ભાગે આછા, સફેદ, ભૂખરા કે બદામી રંગના હોય છે. | આકર્ષક, ચમકતા લાલ, પીળા કે ઘેરા રંગના હોય છે. |

| **ગંધ** | સુખદ, માટી જેવી અથવા મશરૂમની લાક્ષણિક સુગંધ. | અપ્રિય, તીવ્ર અથવા કેમિકલ જેવી ગંધ. |

| **રિંગ/વોલ્વા** | વોલ્વા (Volva) સામાન્ય રીતે હોતો નથી. | બેઝ પર વોલ્વા (કપ જેવી રચના) અને સ્ટેમ પર રિંગ હોઈ શકે છે (દા.ત. *Amanita*). |

| **ઉદાહરણ** | *Agaricus bisporus*, *Pleurotus ostreatus* | *Amanita phalloides* (Death Cap), *Amanita muscaria* |

*નોંધ: માત્ર દેખાવના આધારે જ ઝેરી મશરૂમ ઓળખવા મુશ્કેલ છે, તેથી પ્રયોગશાળામાં કે નિષ્ણાતોની દેખરેખ હેઠળ જ તેની ખાતરી કરવી જોઈએ.*

### ૨.૩ આર્થિક અને પોષણયુક્ત મહત્વ (Nutritional and Economic Importance)

 * **પોષણ મૂલ્ય:** મશરૂમ એ પ્રોટીનનો ઉત્કૃષ્ટ સ્ત્રોત છે (ખાસ કરીને શાકાહારીઓ માટે). તેમાં વિટામિન-B, D, પોટેશિયમ, ફોસ્ફરસ અને સેલેનિયમ ભરપૂર માત્રામાં હોય છે. તેમાં ફેટ અને કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ ખૂબ ઓછા હોય છે, તેથી તે ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગના દર્દીઓ માટે ઉત્તમ ખોરાક છે.

 * **ઔષધીય મહત્વ:** રીશી મશરૂમ (*Ganoderma lucidum*) અને કોર્ડિસેપ્સ (*Cordyceps*) કેન્સર વિરોધી, રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારનાર (Immunomodulators) અને એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ ગુણો ધરાવે છે.

 * **આર્થિક તકો:** મશરૂમની ખેતી ઓછી જગ્યામાં અને ઓછા ખર્ચે થઈ શકતી હોવાથી તે ગ્રામીણ રોજગારી અને સ્ટાર્ટઅપ માટે મોટો સ્ત્રોત છે.

### ૨.૪ મશરૂમની ખેતીની પદ્ધતિ (Mushroom Cultivation Technology)

ભારતમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના મશરૂમની ખેતી થાય છે:

 1. **બટન મશરૂમ (Button Mushroom - *Agaricus bisporus*)**

 2. **ઓયસ્ટર મશરૂમ (Oyster Mushroom - *Pleurotus spp.*)**

 3. **ડાંગરના પુળાના મશરૂમ (Paddy Straw Mushroom - *Volvariella volvacea*)**

**ખેતીના મુખ્ય તબક્કા (Steps in Cultivation):**

#### ક) સ્પોન નિર્માણ (Spawn Production)

મશરૂમના "બીજ" ને **સ્પોન (Spawn)** કહે છે. જંતુમુક્ત કરેલા ઘઉં, જુવાર કે બાજરીના દાણા પર મશરૂમના માયસેલિયમ (કવકજાળ) નો ઉછેર લેબોરેટરીમાં કરવામાં આવે છે.

#### ખ) સબસ્ટ્રેટ સજ્જતા (Substrate Preparation)

મશરૂમ ઉગાડવા માટે ડાંગરનું પરાળ, ઘઉંનું ભુસું કે શેરડીના કૂચાનો ઉપયોગ થાય છે. આ માધ્યમને સૌપ્રથમ ગરમ પાણી અથવા કેમિકલ (Bavistin અને Formalin) દ્વારા જંતુમુક્ત (Sterilize) કરવામાં આવે છે જેથી બિનજરૂરી બેક્ટેરિયા કે ફૂગ નાશ પામે.

#### ગ) ઇનોક્યુલેશન અથવા સ્પોનિંગ (Spawning)

જંતુમુક્ત કરેલા માધ્યમમાં સ્પોન (બીજ) ને વ્યવસ્થિત રીતે મિશ્ર કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે આ મિશ્રણને પ્લાસ્ટિકની બેગમાં ભરીને થપ્પી કરવામાં આવે છે.

#### ઘ) ક્રોપિંગ અને કેસિંગ (Cropping and Casing)

 * **માયસેલિયલ રન (Mycelial Run):** બેગને અંધારા અને ભેજવાળા ઓરડામાં (તાપમાન ૨૦-૨૫°C) રાખવામાં આવે છે જ્યાં સુધી સફેદ કવકજાળ પૂરી બેગમાં ફેલાઈ ન જાય.

 * **કેસિંગ (Casing):** (મુખ્યત્વે બટન મશરૂમ માટે) માયસેલિયમ ફેલાઈ ગયા પછી તેની ઉપર જંતુમુક્ત માટી અને ખાતરનું ૧ ઈંચનું સ્તર ચડાવવામાં આવે છે, જેને કેસિંગ કહે છે. તે ભેજ જાળવી રાખે છે.

 * **ફળકાયનો વિકાસ (Fruiting):** ઓરડામાં ભેજનું પ્રમાણ (૮0-૯0%) અને તાપમાન ઓછું કરવાથી નાના પિનહેડ્સ (Pinheads) દેખાય છે, જે આગામી ૩-૫ દિવસમાં પુખ્ત મશરૂમ બને છે.

#### ચ) લણણી અને સંગ્રહ (Harvesting and Post-harvest Management)

મશરૂમને હળવા હાથે વળાંક આપીને તોડવામાં આવે છે. મશરૂમમાં ૯૦% પાણી હોવાથી તે જલ્દી બગડી જાય છે. તેથી તેને કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં રાખવામાં આવે છે અથવા તેને સૂકવીને (Dehydration) પાવડર બનાવવામાં આવે છે.

# વિભાગ ૩: માયકોરાઇઝા (Mycorrhiza)

### ૩.૧ પ્રસ્તાવના અને વ્યાખ્યા (Introduction and Concept)

'માયકોરાઇઝા' (Mycorrhiza) શબ્દ બે ગ્રીક શબ્દોનો બનેલો છે: 'Mykes' એટલે કે ફૂગ (Fungus) અને 'Rhiza' એટલે કે મૂળ (Root). વનસ્પતિના મૂળ અને ફૂગ વચ્ચેના પરસ્પર સહજીવન (Symbiotic Association) ને **માયકોરાઇઝા** કહે છે. આ સંબંધમાં બંને સજીવો એકબીજાને ફાયદો પહોંચાડે છે:

 * વનસ્પતિ ફૂગને પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા બનાવેલો ખોરાક (કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ) આપે છે.

 * ફૂગ જમીનમાંથી પાણી અને પોષક તત્વો (ખાસ કરીને ફોસ્ફરસ) શોષીને વનસ્પતિને આપે છે.

### ૩.૨ માયકોરાઇઝાના પ્રકારો (Types of Mycorrhiza)

આંતરિક રચના અને મૂળમાં ફૂગના પ્રવેશના આધારે માયકોરાઇઝાના મુખ્ય બે પ્રકારો છે:

#### ૧. એક્ટોમાયકોરાઇઝા (Ectomycorrhiza)

 * આ પ્રકારમાં ફૂગના તંતુઓ (Hyphae) મૂળના કોષોની અંદર પ્રવેશતા નથી, પરંતુ કોષોની વચ્ચેની જગ્યામાં નેટવર્ક બનાવે છે, જેને **હાર્ટિગ નેટ (Hartig Net)** કહે છે.

 * મૂળની સપાટી પર ફૂગ એક જાડું આવરણ બનાવે છે જેને **મેન્ટલ (Mantle)** કે શીથ (Sheath) કહે છે.

 * તે મુખ્યત્વે મોટા વૃક્ષો જેમ કે પાઈન (*Pinus*), ઓક (*Quercus*) અને નીલગિરી (*Eucalyptus*) માં જોવા મળે છે.

 * આ ફૂગ મોટે ભાગે Basidiomycota વર્ગની હોય છે.

#### ૨. એન્ડોમાયકોરાઇઝા (Endomycorrhiza)

 * આ પ્રકારમાં ફૂગના તંતુઓ મૂળના બાહ્યક (Cortex) કોષોની દિવાલ ભેદીને કોષની અંદર પ્રવેશ કરે છે.

 * તેનો સૌથી સામાન્ય પ્રકાર **VAM (Vesicular Arbuscular Mycorrhiza)** છે, જે હવે **AM (Arbuscular Mycorrhiza)** તરીકે ઓળખાય છે.

   * **Arbuscules:** કોષની અંદર ફૂગ શાખાવાળી ઝાડી જેવી રચના બનાવે છે, જે પોષક તત્વોની આપ-લેનું મુખ્ય સ્થાન છે.

   * **Vesicles:** કોષની અંદર કે બહાર ગોળાકાર રચના બને છે જે લિપિડ/ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.

 * તે ૮૦% થી વધુ જમીન પરની વનસ્પતિઓ (જેમ કે અનાજ, કઠોળ, શાકભાજી) માં જોવા મળે છે.

 * આ ફૂગ મુખ્યત્વે Glomeromycota વર્ગની હોય છે.

#### ૩. અન્ય વિશિષ્ટ પ્રકારો (Other Special Types)

 * **એરીકોઇડ માયકોરાઇઝા (Ericoid Mycorrhiza):** Ericaceae કુળની વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે.

 * **ઓર્કિડ માયકોરાઇઝા (Orchid Mycorrhiza):** ઓર્કિડના બીજ એટલા નાના હોય છે કે તેમાં સંગ્રહિત ખોરાક હોતો નથી. અંકુરણ માટે ઓર્કિડને આ ફૂગ પર નિર્ભર રહેવું પડે છે.

### ૩.૩ કૃષિ, વનસંવર્ધન અને પર્યાવરણમાં માયકોરાઇઝાની ભૂમિકા

 * **ફોસ્ફરસનું શોષણ (Phosphorus Uptake):** જમીનમાં ફોસ્ફરસ અદ્રાવ્ય સ્વરૂપે હોય છે. માયકોરાઇઝલ ફૂગ વિશિષ્ટ ઉત્સેચકો (Phosphatases) મુક્ત કરી ફોસ્ફરસને દ્રાવ્ય બનાવે છે અને છોડને પુરો પાડે છે.

 * **પાણીની અછત સામે રક્ષણ (Drought Resistance):** ફૂગના બારીક તંતુઓ જમીનમાં ખૂબ ઊંડે સુધી જઈ શકે છે, જ્યાં છોડના મૂળ પહોંચી શકતા નથી. આથી તે દુષ્કાળની સ્થિતિમાં પણ છોડને પાણી પૂરું પાડે છે.

 * **રોગ પ્રતિકારક શક્તિ (Disease Resistance):** મૂળની આસપાસ ફૂગનું કવચ હોવાથી જમીનજન્ય હાનિકારક બેક્ટેરિયા કે નેમાટોડ્સ (કૃમિ) છોડ પર આક્રમણ કરી શકતા નથી.

 * **જમીનનું બંધારણ સુધારવું:** ફૂગ **ગ્લોમેલિન (Glomalin)** નામનું ગ્લાયકોપ્રોટીન સ્ત્રવે છે, જે માટીના કણોને જકડી રાખે છે અને જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે.

 * **અતિશય ક્ષાર અને ભારે ધાતુઓ સામે રક્ષણ:** પ્રદૂષિત જમીનમાં રહેલી ઝેરી ધાતુઓ (Lead, Cadmium) ને ફૂગ પોતાનામાં શોષી લે છે અને છોડ સુધી પહોંચવા દેતી નથી.

# વિભાગ ૪: સંકલિત સમીક્ષા અને ભવિષ્યની સંભાવનાઓ (Conclusion & Future Perspectives)

એમ.એસસી. બોટનીના સેમેસ્ટર-૪ ના આ ત્રણેય એકમો એકબીજા સાથે જૈવિક સાંકળથી જોડાયેલા છે.

 1. **ઇથનોબોટની** આપણને પ્રકૃતિના પરંપરાગત ઉપયોગો શીખવે છે, જે ટકાઉ વિકાસ (Sustainable Development) માટે પાયાનો પથ્થર છે.

 2. **મશરૂમ વિજ્ઞાન** બાયો-વેસ્ટ (ખેતીનો કચરો) માંથી ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત પ્રોટીન મેળવવાનો માર્ગ બતાવે છે, જે કુપોષણ નાબૂદ કરવામાં અને આર્થિક સમૃદ્ધિ લાવવામાં સક્ષમ છે.

 3. **માયકોરાઇઝા** એ રાસાયણિક ખાતરોના વિકલ્પ તરીકે 'બાયોફર્ટિલાઇઝર' (જૈવિક ખાતર) તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જે ઓર્ગેનિક ખેતી (Organic Farming) નો પ્રાણ છે.

**ભવિષ્યનું સંશોધન ક્ષેત્ર:**

આજના સમયમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને જમીનની ઘટતી ફળદ્રુપતા સામે લડવા માટે માયકોરાઇઝા આધારિત બાયોટેકનોલોજી અનિવાર્ય બની છે. તેમજ લુપ્ત થતી આદિવાસી વનસ્પતિઓની માહિતીને આધુનિક જીનોમિક્સ અને ફાર્માકોગ્નોસી સાથે જોડીને નવી કેન્સર વિરોધી કે એન્ટિ-વાયરલ દવાઓ શોધી શકાય તેમ છે.

**પરીક્ષાલક્ષી મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક નામોની યાદી (યાદ રાખવા યોગ્ય):**

 * *Agaricus bisporus* (વ્હાઇટ બટન મશરૂમ)

 * *Pleurotus ostreatus* (ઓયસ્ટર મશરૂમ)

 * *Ganoderma lucidum* (રીશી મશરૂમ - ઔષધીય)

 * *Glomus intraradices* (એન્ડોમાયકોરાઇઝલ ફૂગ)

 * *Amanita phalloides* (ઝેરી મશરૂમ)

UNIT 1  new

UNIT 2  new

UNIT 3  new

UNIT 4  new