કલિકાલસર્વજ્ઞ આચાર્ય હેમચંદ્રાચાર્ય
ગુજરાતની અસ્મિતાના ઘડવૈયા, મહાન જૈન મુનિ, જ્ઞાનના સાગર અને ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ જેવા અમર વ્યાકરણ ગ્રંથના સર્જકનું સંપૂર્ણ મહા-જીવન ચરિત્ર
🔍 એક નજરે: પ્રાથમિક પરિચય
૧. પ્રારંભિક જીવન અને દીક્ષા ગ્રહણ
આચાર્ય હેમચંદ્રાચાર્યનો જન્મ ગુજરાતના ધંધુકા નગરમાં મોઢ વણિક જ્ઞાતિમાં થયો હતો. તેમના બાળપણનું નામ ચંગદેવ હતું. તેમના માતા પાહિણીદેવી અત્યંત ધાર્મિક સ્ત્રી હતાં. જ્યારે ચંગદેવ માત્ર પ વર્ષના હતા, ત્યારે જૈન આચાર્ય દેવચંદ્રસૂરિજી ધંધુકા પધાર્યા હતા. ચંગદેવના ચહેરા પરનું તેજ જોઈને આચાર્યશ્રી જાણી ગયા કે આ બાળક ભવિષ્યમાં જ્ઞાનનો સૂર્ય બનશે. માતા પાહિણીદેવીએ લોકકલ્યાણ અર્થે બાળકને ગુરુશ્રીને સોંપ્યો. ખંભાત ખાતે માત્ર ૯ વર્ષની ઉંમરે તેમને દીક્ષા આપવામાં આવી અને તેમનું નવું નામ સોમચંદ્ર મુનિ રાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ માત્ર ૨૧ વર્ષની ઉંમરે અસાધારણ જ્ઞાન અને વિદ્વત્તાના કારણે તેમને 'આચાર્ય' પદવી એનાયત થઈ અને તેઓ હેમચંદ્રસૂરિ તરીકે ઓળખાયા.
૨. સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને વ્યાકરણ ગ્રંથની રચના
ગુજરાતના પ્રતાપી સોલંકી રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહે જ્યારે માળવા (અવંતી) પર વિજય મેળવ્યો, ત્યારે ત્યાંથી ભોજ રાજાનો અગાઉનો મોટો ગ્રંથભંડાર અણહિલપુર પાટણ લાવવામાં આવ્યો. સિદ્ધરાજે જોયું કે માળવાનું ગૌરવ તેના વ્યાકરણ ગ્રંથ 'ભોજવ્યાકરણ' ને કારણે હતું. ગુજરાતનું પોતાનું અજોડ વ્યાકરણ હોવું જોઈએ તેવી ઈચ્છાથી તેમણે આચાર્ય હેમચંદ્રાચાર્યને વિનંતી કરી.
📙 સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન: ગુજરાતનું સર્વોચ્ચ વ્યાકરણ ગૌરવ
આચાર્યશ્રીએ માત્ર એક વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં પદોની સરળ સમજૂતી આપતો આઠ અધ્યાયનો મહાગ્રંથ 'સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન' રચ્યો. આ ગ્રંથની વિશેષતા એ હતી કે તેમાં સંસ્કૃતની સાથે પ્રાકૃત અને અપભ્રંશ (જેમાંથી જૂની ગુજરાતી ભાષાનો ઉદ્ભવ થયો) ભાષાનું પણ વ્યાકરણ શામેલ હતું. રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહે આ ગ્રંથને શ્રીકર નામના શાહી હાથીની અંબાડી પર મૂકીને આખા પાટણ નગરમાં ભવ્ય શોભાયાત્રા કાઢી હતી, જેમાં રાજા પોતે અને આચાર્યશ્રી પગપાળા ચાલ્યા હતા. ઇતિહાસમાં પુસ્તકનું આવું બહુમાન ક્યારેય જોવા મળ્યું નથી.
૩. સાહિત્યિક પ્રદાન (નવલખા ગ્રંથોના સર્જક)
હેમચંદ્રાચાર્ય માત્ર વ્યાકરણશાસ્ત્રી નહોતા, તેમણે સાહિત્યના દરેક ક્ષેત્ર જેવા કે કાવ્યશાસ્ત્ર, છંદશાસ્ત્ર, કોષશાસ્ત્ર, દર્શન અને ઇતિહાસમાં અદભુત પ્રદાન આપ્યું છે. એવું કહેવાય છે કે તેમણે કુલ મળીને ૩.૫ કરોડ શ્લોક પ્રમાણ સાહિત્યની રચના કરી હતી. તેમના મુખ્ય ગ્રંથોની યાદી નીચે મુજબના ડિજિટલ ટેબલમાં જોઈ શકાય છે:
| ગ્રંથનું નામ | વિષય વસ્તુ | મહત્વ અને વિશેષતા |
|---|---|---|
| ૧. દ્વયાશ્રય કાવ્ય | ઇતિહાસ અને વ્યાકરણ | આ ગ્રંથમાં એકસાથે બે કામ થાય છે: સોલંકી વંશનો ઇતિહાસ પણ જાણવા મળે છે અને વ્યાકરણના નિયમોના ઉદાહરણો પણ શીખવા મળે છે. |
| ૨. કાવ્યાનુશાસન | અલંકાર અને કાવ્યશાસ્ત્ર | સાહિત્યિક કલા, રસ, અને કાવ્ય રચનાના ઉત્કૃષ્ટ સિદ્ધાંતોની છણાવટ કરતો પ્રમાણભૂત ગ્રંથ. |
| ૩. દેશીનામમાલા | શબ્દકોષ (Dictionary) | તે સમયની સ્થાનિક લોકબોલી (દેશ્ય શબ્દો) નો સંગ્રહ, જે ભાષાશાસ્ત્રીઓ માટે આજે પણ બહુ કિંમતી ઘરેણું છે. |
| ૪. ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્ર | ધાર્મિક ઇતિહાસ | જૈન ધર્મના ૬૩ મહાન પુરુષો (તીર્થંકરો વગેરે) ના જીવન ચરિત્રનું આલેખન કરતો મહાકાવ્ય ગ્રંથ. |
૪. રાજા કુમારપાળ પર પ્રભાવ અને અહિંસાનો પ્રચાર
સિદ્ધરાજ જયસિંહ પછી પાટણની ગાદી પર રાજા ಕುમારપાળ આવ્યા. કુમારપાળ હેમચંદ્રાચાર્યના વ્યક્તિત્વથી ખૂબ પ્રભાવિત હતા. આચાર્યશ્રીના ઉપદેશથી પ્રેરિત થઈને રાજા કુમારપાળે જૈન ધર્મ અંગીકાર કર્યો અને સમગ્ર ગુજરાત સામ્રાજ્યમાં **'અમારી ઘોષણા' (અહિંસાનું પાલન)** કરાવી. રાજ્યમાં પશુવધ, શિકાર અને મદિરાપાન પર સખત પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો. હેમચંદ્રાચાર્યના માર્ગદર્શન હેઠળ સોલંકી યુગ દરમિયાન ગુજરાત સંસ્કૃતિ, વેપાર અને ધર્મનું સુવર્ણ કેન્દ્ર બન્યું.
No comments:
Post a Comment
Welcome