ભક્તકવિ નરસિંહ મહેતા
"વૈષ્ણવ જન તો તેને કહીએ..." ભજનના અમર સર્જક, કૃષ્ણભક્તિના અનન્ય શિખર અને પ્રભાતિયાંના સ્વામી
📊 નરસિંહ મહેતા: એક નજરે જીવન પરિચય
૧. પ્રારંભિક જીવન અને કૃષ્ણ ભક્તિ
નરસિંહ મહેતાનો જન્મ ભાવનગર જિલ્લાના તળાજામાં થયો હતો, પરંતુ માતા-પિતાના અવસાન બાદ તેઓ જૂનાગઢમાં તેમના ભાઈ-ભાભી સાથે રહેતા હતા. ભાભીના મેણાં-ટોણાંથી કંટાળીને તેઓ જંગલમાં ગોપનાથ મહાદેવના શરણે ગયા, જ્યાં શિવજીએ પ્રસન્ન થઈને તેમને શ્રીકૃષ્ણની લીલાના દર્શન કરાવ્યા હોવાની લોકવાયકા છે. ત્યારપછી તેમનું સમગ્ર જીવન કૃષ્ણ ભક્તિમય બની ગયું. તેમણે જ્ઞાતિ-જાતિના ભેદભાવ ભૂલીને હરિજનોના વાસમાં જઈને પણ ભજનો ગાયા હતા.
૨. પ્રભુએ પિરાવેલા ભગવાનના પરચાઓ
નરસિંહ મહેતાની ભક્તિ એટલી ઉચ્ચ કોટિની હતી કે તેમના જીવનના અનેક સંકટો સમયે ખુદ ભગવાને આવીને મદદ કરી હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમના જીવન સાથે જોડાયેલા આ પ્રસંગો ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં અમર થઈ ગયા છે:
🌟 નરસિંહના જીવનના ૫ સુપ્રસિદ્ધ પ્રસંગો
• કુંવરબાઈનું મામેરું: પુત્રીના સીમંત પ્રસંગે ગરીબ નરસિંહની વહારે આવી કૃષ્ણ ભગવાને સોનાનું મામેરું ભર્યું હતું.
• શામળશાનો વિવાહ: પુત્ર શામળદાસના લગ્ન શેઠ શામળશા બનીને ભગવાને કરાવ્યા હતા.
• નરસિંહની હૂંડી: દ્વારકાના યાત્રાળુઓ માટે લખેલી હૂંડી 'શામળશા શેઠ' એ સ્વીકારી નાણાં ચૂકવ્યા હતા.
• હાર પ્રમોદ પ્રસંગ: જૂનાગઢના રાજા રા'માંડલિકે પરીક્ષા લેવા જેલમાં પૂર્યા ત્યારે ભગવાને જાતે હાર પહેરાવ્યો હતો.
૩. સાહિત્યિક પ્રદાન અને પ્રખ્યાત રચનાઓ
નરસિંહ મહેતાએ પ્રભાતિયાં, પદો અને આખ્યાનરૂપી આત્મચરિત્રાત્મક કાવ્યોની રચના કરી છે. સવારના સમયે ગવાતા તેમના પ્રભાતિયાં આજે પણ ગુજરાતના ઘેર-ઘેરમાં ગુંજે છે. મહાત્મા ગાંધીનું અતિપ્રિય ભજન 'વૈષ્ણવ જન તો તેને કહીએ' નરસિંહ મહેતાની જ અપ્રતિમ રચના છે, જેને વૈશ્વિક ખ્યાતિ મળી છે.
| કૃતિનો પ્રકાર | મુખ્ય રચનાઓ | વિશેષ પંક્તિઓ / વિગત |
|---|---|---|
| ૧. આત્મચરિત્ર પદો | મામેરું, હૂંડી, હાર, શ્રાદ્ધ, સામળદાસના વિવાહ | "મારી હૂંડી સ્વીકારો મહારાજ રે શામળા ગિરધારી..." |
| ૨. લોકપ્રિય પ્રભાતિયાં | જળકમળ છાડી જાને બાળા, જાગને જાદવા | "જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળિયા, તુજ વિના ધેનSelection માં કોણ જાશે..." |
| ૩. જ્ઞાન-ભક્તિના પદો | અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું હરિ, વૈષ્ણવ જન | "અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ, જૂજવે રૂપે અનંત ભાસે..." |
No comments:
Post a Comment
Welcome