ધોરણ 8 વિજ્ઞાન imp questions

•

ધોરણ 8 વિજ્ઞાન સંપૂર્ણ પાઠ્યપુસ્તક માર્ગદર્શિકા: બ્લોગ માટે એસઇઓ ફ્રેન્ડલી જ્ઞાનભંડાર

માનવજાત અને વિદ્યાર્થીઓમાં વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ કેળવવા માટે ધોરણ 8 નો વિજ્ઞાન વિષય ખૂબ જ પાયાનો અને મહત્વનો છે. આ બ્લોગ પોસ્ટની અંદર ધોરણ 8 ના વિજ્ઞાનના પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલા તમામ પ્રકરણો, જીવવિજ્ઞાન, રસાયણવિજ્ઞાન, ભૌતિકવિજ્ઞાન અને ખગોળશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતોનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યો છે. આ કન્ટેન્ટ સંપૂર્ણપણે કોપીરાઇટ ફ્રી છે અને તમારા બ્લોગના સર્ચ એન્જિન ઓપ્ટિમાઇઝેશન (SEO) માટે ખાસ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.

૧. પાક ઉત્પાદન અને પ્રબંધન (Crop Production and Management)

વિશાળ જનસંખ્યાને ખોરાક પૂરો પાડવા માટે નિયમિત ઉત્પાદન, યોગ્ય પ્રબંધન અને વિતરણ આવશ્યક છે. એક જ પ્રકારના છોડને કોઈ સ્થાન પર મોટી માત્રામાં ઉછેરવામાં આવે, તો તેને પાક કહે છે. પાકને મુખ્યત્વે બે ઋતુના આધારે વહેંચવામાં આવે છે: (૧) ખરીફ પાક: જે પાકને વરસાદની ઋતુમાં (જૂનથી સપ્ટેમ્બર) રોપવામાં આવે છે, જેમ કે ડાંગર, મકાઈ, સોયાબીન, મગફળી અને કપાસ. (૨) રવિ પાક: જે પાકને શિયાળાની ઋતુમાં (ઓક્ટોબરથી માર્ચ) ઉગાડવામાં આવે છે, જેમ કે ઘઉં, ચણા, વટાણા, રાઈ અને અળસી. ખેતીની મૂળભૂત પદ્ધતિઓમાં સાત તબક્કાનો સમાવેશ થાય છે. પ્રથમ તબક્કો ભૂમિને તૈયાર કરવાનો છે, જેમાં હળ ચલાવીને માટીને ઉલટ-સુલટ અને પોચી કરવામાં આવે છે જેથી છોડના મૂળ ઊંડે સુધી જઈને શ્વસન કરી શકે. આ પ્રક્રિયાને ખેડાણ કહે છે. બીજો તબક્કો વાવણીનો છે, જેમાં આધુનિક વાવણીયા (Seed Drill) નો ઉપયોગ કરીને સમાન અંતરે અને ઊંડાઈએ તંદુરસ્ત બીજ રોપવામાં આવે છે. ત્રીજો તબક્કો કુદરતી અને કૃત્રિમ ખાતર આપવાનો છે. કુદરતી ખાતર એ કાર્બનિક પદાર્થ છે જે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના વિઘટનથી મળે છે અને જમીનનું બંધારણ સુધારે છે. કૃત્રિમ ખાતર એ રાસાયણિક પદાર્થ છે જે ફેક્ટરીઓમાં બને છે (જેમ કે યુરિયા, NPK), તે ચોક્કસ પોષક તત્વો આપે છે પણ લાંબા ગાળે જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટાડે છે. ચોથો તબક્કો સિંચાઈનો છે, જેમાં સમયાંતરે પાકને પાણી અપાય છે. પાણીનો વ્યય અટકાવવા માટે આધુનિક પદ્ધતિઓ જેવી કે ટપક પદ્ધતિ (Drip System) અને ફુવારા પદ્ધતિ (Sprinkler System) નો ઉપયોગ થાય છે. પાંચમો તબક્કો નીંદણથી રક્ષણ છે, જેમાં પાક સાથે ઊગી નીકળતી બિનજરૂરી વનસ્પતિને દૂર કરવા ખુરપી અથવા ૨,૪-D જેવા નીંદણનાશકો વપરાય છે. છઠ્ઠો તબક્કો લણણીનો છે, જેમાં પાક પરિપક્વ થતાં તેને કાપવામાં આવે છે. સાતમો અને અંતિમ તબક્કો સંગ્રહનો છે, જેમાં અનાજને ભેજ અને કીટકોથી બચાવવા સાયલો અથવા કોઠારમાં સંગ્રહિત કરાય છે.

૨. સૂક્ષ્મજીવો: મિત્ર અને શત્રુ (Microorganisms: Friend and Foe)

આપણી આસપાસ એવા ઘણા જીવો છે જેને નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી, તેને સૂક્ષ્મજીવો કહે છે. તેને ચાર મુખ્ય વર્ગોમાં વહેંચવામાં આવે છે: બેક્ટેરિયા, ફૂગ, પ્રજીવ અને લીલ. વાયરસ (Virus) આ બધાથી ભિન્ન છે, કારણ કે તે માત્ર યજમાન કોષની અંદર જ વિભાજન પામીને જીવંત વર્તે છે, બહાર તે નિર્જીવ છે. સૂક્ષ્મજીવો આપણા મિત્ર પણ છે; લેક્ટોબેસિલસ બેક્ટેરિયા દૂધમાંથી દહીં જમાવે છે. ઈસ્ટ (Yeast) નામની ફૂગ ખાંડનું આલ્કોહોલમાં રૂપાંતર કરે છે, આ પ્રક્રિયાને આથવણ (Fermentation) કહે છે જેની શોધ લુઈ પાશ્ચરે કરી હતી. પેનિસિલિયમ જેવી ફૂગમાંથી એન્ટિબાયોટિક્સ દવાઓ બને છે જે બેક્ટેરિયલ રોગો સામે રક્ષણ આપે છે, તેની શોધ એલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમિંગે કરી હતી. એડવર્ડ જેનરે શીતળાની રસી શોધી હતી, જે શરીરમાં એન્ટિબોડી પેદા કરે છે. રાઈઝોબિયમ બેક્ટેરિયા હવામાંથી નાઈટ્રોજન લાવી જમીનમાં સ્થાપન કરે છે. બીજી તરફ, કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો હાનિકારક હોય છે અને મનુષ્યમાં કોલેરા, ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB), ટાઈફોઈડ અને પોલિયો જેવા ચેપી રોગો ફેલાવે છે. માદા એનોફિલીસ મચ્છર મલેરિયાના પ્રજીવનું અને એડીસ મચ્છર ડેન્ગ્યુ વાયરસનું વહન કરે છે. ખોરાકને બગડતો અટકાવવા માટે રાસાયણિક જાળવણી, મીઠું, ખાંડ, તેલ અને વિનેગરનો ઉપયોગ થાય છે. દૂધને જીવાણુમુક્ત કરવા માટે પાશ્ચરાઈઝેશન પદ્ધતિ વપરાય છે, જેમાં દૂધને ૭૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાને ૧૫ થી ૩૦ સેકન્ડ ગરમ કરી તરત જ ઠંડુ કરીને સંગ્રહ કરાય છે.

૩. કૃત્રિમ રેસાઓ અને પ્લાસ્ટિક (Synthetic Fibres and Plastics)

કુદરતી રેસા કપાસ, ઉન અને રેશમની જેમ જ પ્રયોગશાળામાં માનવ નિર્મિત રેસાઓને કૃત્રિમ રેસા કહે છે. આ રેસા નાના નાના એકમોથી બનેલી સાંકળ છે જેને પોલિમર (Polymer) કહે છે. રેયોન એ લાકડાના માવા પર રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરીને બનાવાતો રેસો છે, જેને કૃત્રિમ રેશમ પણ કહે છે. નાયલોન એ પ્રથમ સંપૂર્ણ કૃત્રિમ રેસો છે જે કોલસો, પાણી અને હવામાંથી ઈ.સ. ૧૯૩૧ માં બનાવાયો હતો. નાયલોનનો તાર સ્ટીલના વાયર કરતાં પણ મજબૂત હોવાથી તેનો ઉપયોગ પેરાશૂટ અને પર્વતારોહણના દોરડા બનાવવા થાય છે. પોલિએસ્ટર (જેમ કે PET) ના કપડાંમાં કરચલી પડતી નથી અને તે જલ્દી સુકાઈ જાય છે. એક્રેલિક એ કૃત્રિમ ઉન છે જે કુદરતી ઉન કરતાં ઘણું સસ્તું હોય છે. પ્લાસ્ટિક પણ એક પોલિમર છે, જેના બે પ્રકાર છે: (૧) થર્મોપ્લાસ્ટિક: જે ગરમ કરતાં સરળતાથી પીગળી અને વળી જાય છે, જેમ કે પોલીથીન અને PVC, જે રમકડાં અને ટબ બનાવવામાં વપરાય છે. (૨) થર્મોસેટિંગ પ્લાસ્ટિક: જેને એકવાર આકાર આપ્યા પછી ગરમ કરીને નરમ કરી શકાતું નથી. બેકેલાઈટ એ વિદ્યુત અને ઉષ્માનું અવાહક હોવાથી સ્વિચ અને વાસણોના હાથા બનાવવામાં વપરાય છે. મેલામાઈન અગ્નિઅવરોધક હોવાથી રસોડાના વાસણો અને ટાઈલ્સમાં વપરાય છે. પ્લાસ્ટિક જૈવ-અવિઘટનશીલ પદાર્થ હોવાથી પર્યાવરણને નુકસાન કરે છે, તેથી ૪-R નો સિદ્ધાંત (Reduce, Reuse, Recycle, Recover) અપનાવવો જોઈએ.

૪. પદાર્થો: ધાતુ અને અધાતુ (Materials: Metals and Non-Metals)

તત્વોને તેમના ગુણધર્મોના આધારે ધાતુ અને અધાતુમાં વર્ગીકૃત કરાય છે. ધાતુઓ સામાન્ય રીતે ઘન, ચમકદાર, સખત અને રણકાર ઉત્પન્ન કરનારી હોય છે. ધાતુઓને ટીપીને પાતળા પતરા બનાવી શકાય છે, આ ગુણને ટિપાવપણું (Malleability) કહે છે. તેને ખેંચીને તાર બનાવી શકાય છે, જેને તણાવપણું (Ductility) કહે છે. લોખંડ, તાંબુ, એલ્યુમિનિયમ અને સોનું ધાતુઓ છે. પારો (Mercury) અપવાદરૂપ ધાતુ છે જે ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી હોય છે, અને સોડિયમ તથા પોટેશિયમ એટલી નરમ ધાતુ છે કે તેને ચપ્પુથી કાપી શકાય છે. અધાતુઓ ઝાંખી, બટકણી અને રણકાર વગરની હોય છે, જેમ કે સલ્ફર, કાર્બન, ઓક્સિજન અને ફોસ્ફરસ. ધાતુઓ ઉષ્મા અને વિદ્યુતની સુવાહક હોય છે જ્યારે અધાતુઓ અવાહક હોય છે (અપવાદ: ગ્રેફાઈટ વિદ્યુતનું સુવાહક છે). રાસાયણિક ગુણધર્મોમાં, ધાતુઓ ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને બેઝિક ઓક્સાઈડ બનાવે છે (લાલ લિટમસ ભૂરું બને), જ્યારે અધાતુઓ એસિડિક ઓક્સાઈડ બનાવે છે (ભૂરું લિટમસ લાલ બને). સોડિયમ પાણી સાથે અત્યંત જલદ પ્રક્રિયા કરતી હોવાથી તેને કેરોસીનમાં રખાય છે. ધાતુઓ એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઈડ્રોજન વાયુ મુક્ત કરે છે જે પોપ (Pop) અવાજ સાથે સળગે છે. વધુ સક્રિય ધાતુ ઓછી સક્રિય ધાતુને તેના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી વિસ્થાપિત કરે છે, જેમ કે ઝિંક એ કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાંથી કોપરને મુક્ત કરે છે.

૫. કોલસો અનેamp; પેટ્રોલિયમ (Coal and Petroleum)

કુદરતી સંસાધનો બે પ્રકારના છે: પુનઃપ્રાપ્ય (સૂર્યપ્રકાશ, હવા) અને પુનઃઅપ્રાપ્ય (અશ્મિભૂત બળતણ જેવા કે કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ). લાખો વર્ષો પહેલાં પૃથ્વી પરની વનસ્પતિ જમીનમાં દટાઈ ગઈ અને ઊંચા તાપમાન તથા દબાણને લીધે કોલસામાં ફેરવાઈ ગઈ. મૃત વનસ્પતિના કોલસામાં રૂપાંતરણની આ ધીમી પ્રક્રિયાને કાર્બોનાઈઝેશન કહે છે. કોલસાના શુદ્ધિકરણથી કોક (સ્ટીલ ઉત્પાદનમાં વપરાતો સખત પદાર્થ), કોલતાર (દવાઓ અને રંગોમાં વપરાતું ઘટ્ટ પ્રવાહી) અને કોલ ગેસ (બળતણ) મળે છે. સમુદ્રના જીવોના મૃતદેહો રેતી અને માટી નીચે દટાતાં લાખો વર્ષોમાં હવાની ગેરહાજરી, ઉચ્ચ તાપમાન અને દબાણને કારણે પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુમાં રૂપાંતરિત થયા. પેટ્રોલિયમના વિવિધ ઘટકોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને શુદ્ધિકરણ (Refining) કહે છે જે પેટ્રોલિયમ રિફાઇનરીમાં થાય છે. તેના ઘટકોમાં LPG, પેટ્રોલ, ડીઝલ, કેરોસીન, પેરાફિન મીણ અને રોડ બનાવવા માટે બીટુમીનનો સમાવેશ થાય છે. કુદરતી વાયુ તરીકે CNG (Compressed Natural Gas) નો ઉપયોગ સ્વચ્છ બળતણ તરીકે વાયરસ પણ સૂક્ષ્મદર્શી હોય છે 

• શરદી ઈમ્પ્લુએન્સર અને ઉધરસ વાયરસ દ્વારા થાય છે 

•જાડા અને મલેરિયા જેવા રોગો પ્રજીવ થી થાય છે 

•ટાઈફોડ ક્ષય બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે 

•સૂક્ષ્મજીવોના ચાર પ્રકાર છે 

 ૧ બેક્ટેરિયા 

 ૨ ફૂગ

 ૩ પ્રજીવ 

 ૪ લીલ 

•પ્રજીવ થી થતા રોગો ઝાડાને મેલેરિયા છે 

• એક કોષીય વનસ્પતિ કેલિડોમોનાસ છે 

•સૂક્ષ્મ જીવો એકકોષી હોઈ શકે છે જેમાં બેક્ટેરિયા 

•બહુકોષીય સૂક્ષ્મ જીવો તરીકે અને ભોગ આવી શકે છે તે ગમે તે પરિસ્થિતિમાં રહી શકે છે 

•બેક્ટેરિયાનો ઉપયોગ ઔષધ બનાવવા નાઇટ્રોજનનો સ્થાપન કરવા અને જમીનની ફળદ્રુપતામાં કરી શકાય છે 

લેપટોપિલસ બેક્ટેરિયા નામના બેક્ટેરિયાની મદદથી દૂધને દહીંમાં ફેરવી શકાય છે 

•ઈસ્ટ દ્વારા ખાંડને આલ્કોહોલમાં ફેરવી શકાય છે 

•ડેન્ગ્યુ માદા એનોફીલીસ લેડીસ મચ્છર દ્વારા ફેલાય છે 

•મેલેરિયા પરોપજી પ્લાઝમોડિયમ છે 

•ટ્યુબર ક્યુલોસીસ બેક્ટેરિયા દ્વારા ફેલાય છે 

•ઓરી અછબડા પોલિયો વાયરસ દ્વારા ફેલાય છે 

•કોલેરા ટાઇફોડ બેક્ટેરિયા દ્વારા ફેલાય છે 

•હિપેટાઇટિસ એ વાયરસ દ્વારા ફેલાય છે 

•મલેરિયા પ્રજીવ દ્વારા ફેલાય છે 

•રોબર્ટ કોસે 1876 માં બેસિલસ એન્થ્રેસીસ નામના બેક્ટેરિયા ની શોધ કરી હતી