ભક્ત કવયિત્રી મીરાંબાઈ
"મેરે તો ગિરધર ગોપાલ, દૂસરા ન કોઈ..." - રાજવૈભવ ત્યજીને કૃષ્ણ પ્રેમમાં લીન થનારા પરમ સંત કવયિત્રીનું અમર જીવન ચરિત્ર
📌 એક નજરે: પ્રાથમિક પરિચય
૧. બાળપણ અને કૃષ્ણ ભક્તિના બીજ
મીરાંબાઈનો જન્મ રાજસ્થાનના જોધપુર નજીક આવેલા કુડકી ગામમાં એક રાજપૂત રાજપરિવારમાં થયો હતો. બાળપણમાં જ માતાનું અવસાન થતાં તેમનો ઉછેર તેમના દાદા રાવ દૂદાજીની દેખરેખ હેઠળ થયો, જેઓ પરમ વિષ્ણુ ભક્ત હતા. દાદાના ધાર્મિક વાતાવરણની અસર મીરાંના મન પર ઊંડી પડી. એક લોકવાયકા મુજબ, બાળપણમાં એક વરઘોડો જોઈને મીરાંએ નિર્દોષ ભાવે માતાને પૂછ્યું, "મારો વર કોણ?" ત્યારે માતાએ હસીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ તરફ આંગળી ચીંધીને કહ્યું હતું, "તારા વર આ ગિરધર ગોપાલ છે." બસ, ત્યારથી જ મીરાંએ કૃષ્ણને જ પોતાના સર્વસ્વ માની લીધા હતા.
૨. વૈવાહિક જીવન અને મુશ્કેલીઓનો સામનો
ઇ.સ. ૧૫૧૬ માં મીરાંબાઈના લગ્ન મેવાડના રાણા સાંગાના મોટા પુત્ર યુવરાજ ભોજરાજ સાથે થયા. લગ્ન પછી પણ મીરાંબાઈનો કૃષ્ણપ્રેમ ઓછો ન થયો. કમનસીબે, લગ્નના થોડા જ વર્ષોમાં એક યુદ્ધ દરમિયાન પતિ ભોજરાજનું અવસાન થયું. ત્યાર પછી મેવાડના નવા રાણા બનેલા વિક્રમાદિત્યને મીરાંનું સાધુ-સંતો સાથે બેસવું, મંદિરના ચોકમાં નૃત્ય કરવું અને કીર્તન કરવું બિલકુલ પસંદ ન હતું. તેમણે મીરાંને અનેક રીતે હેરાન કર્યા.
🥛 ઝેરના પ્યાલા અમૃત બન્યા!
રાજપરિવારની આબરૂની આડમાં રાણાએ મીરાંબાઈને મારી નાખવા માટે ઝેરનો પ્યાલો મોકલ્યો હતો. મીરાંબાઈએ હસતા મુખે "આ તો ચરણામૃત છે" એમ કહીને તે પી લીધું અને કૃષ્ણ કૃપાથી તે ઝેર પણ અમૃત બની ગયું! વળી, એકવાર ફૂલોની ટોપલીમાં ઝેરી સાપ મોકલવામાં આવ્યો હતો, જે ખોલતા જ સાલિંગરામ (ભગવાનની મૂર્તિ) માં બદલાઈ ગયો. આ ચમત્કારો મીરાંની અડગ આસ્થાના પ્રતીક બન્યા.
૩. સાહિત્યિક પ્રદાન અને અમર ભજનો
મીરાંબાઈએ કોઈ શાસ્ત્રીય ગ્રંથ નથી લખ્યા, પરંતુ હૃદયના ઉમળકામાંથી નીકળેલા પદો અને ભજનો આપ્યા છે. તેમના પદોમાં આત્મસમર્પણ, વિરહ અને મધુર ભક્તિરસ જોવા મળે છે. નરસિંહ મહેતાની જેમ મીરાંના પદો પણ ગુજરાતના ઘરે-ઘરે ગવાય છે.
| પ્રસિદ્ધ ભજન / પંક્તિ | મુખ્ય વિષય | લોકપ્રિયતા અને મહત્વ |
|---|---|---|
| "મુખડું મેં જોયું તારું, સ્યામજી..." | કૃષ્ણ દર્શનની ઘેલછા | ગુજરાતી સુગમ સંગીત અને પ્રભાતિયામાં આ પદ અત્યંત લોકપ્રિય છે. |
| "પાયો જી મેં રામ રતન ધન પાયો..." | ભક્તિનો સાચો વૈભવ | સમગ્ર ભારતમાં હિન્દી ભાષી પ્રદેશોમાં ગવાતું ભક્તિરસનું અમર ગીત. |
| "પ્રેમની પ્રેમની પ્રેમની રે, મને વાગી કટારી..." | ઇશ્વરીય પ્રેમનો વિરહ | આધ્યાત્મિક પ્રેમની પરાકાષ્ઠા દર્શાવતું મીરાંબાઈનું સદાબહાર પદ. |
૪. અંતિમ સમય અને દ્વારિકામાં વિલય
ચિત્તોડગઢ છોડ્યા પછી મીરાંબાઈ થોડો સમય પોતાના પિયર મેડતા અને ત્યારબાદ વૃંદાવનમાં રહ્યા. જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં તેઓ ગુજરાતના સુપ્રસિદ્ધ તીર્થધામ **દ્વારિકા** ખાતે આવીને સ્થાયી થયા. તેઓ દિવસ-રાત દ્વારકાધીશના મંદિરમાં ભક્તિમાં લીન રહેતા. ઇ.સ. ૧૫Check૪૭ ની આસપાસ, એવું માનવામાં આવે છે કે મીરાંબાઈ રણછોડરાયની મૂર્તિ સામે ભજન ગાતા ગાતા અચાનક મૂર્તિના ગર્ભગૃહમાં સમાઈ ગયા (લીન થઈ ગયા) હતા. આજે પણ દ્વારિકાના મંદિરમાં મીરાંબાઈની ભક્તિના ગુણગાન ગવાય છે.
No comments:
Post a Comment
Welcome